Sürekli bir gerginlik, geceleri bırakmayan düşünceler, nedeni tam söylenemeyen bir korku — bunların ortak adı anksiyete olabilir.
Anksiyete kelimesi Latince "anxietas"tan gelir; sıkışmak ve boğulmak anlamı taşır. Tıbbi tanımıyla anksiyete: gerçek ya da algılanan bir tehdit karşısında ortaya çıkan yoğun endişe, korku veya gerginlik halidir.
Belirli durumlarda anksiyete yaşamak normaldir. Sınav öncesi gerginlik, önemli bir iş görüşmesi öncesi heyecan ya da riskli bir karar anındaki tedirginlik — bunların hepsi sağlıklı ve işlevsel anksiyetedir. Bizi harekete geçirir, korur.
Sorun, anksiyete gerçek bir tehdit olmaksızın ortaya çıktığında, uzun süre devam ettiğinde ya da günlük yaşamı bozmaya başladığında ortaya çıkar.
Anksiyete belirtileri üç grupta incelenir: fiziksel, duygusal ve davranışsal.
Fiziksel
Duygusal
Davranışsal
Ne kadar yaygın?
Dünya genelinde yaklaşık 4 kişiden 1'i yaşamının bir döneminde anksiyete bozukluğuyla karşılaşmaktadır. Bu, anksiyeteyi küresel ölçekte en sık görülen ruh sağlığı tablosu yapar. (WHO)
Aradaki sınırı belirlemek bazen güç olabilir. Şu faktörler, anksiyetenin klinik bir bozukluğa dönüşebileceğine işaret eder:
Süre: 6 haftadan uzun
Stres faktörü geçmesine rağmen endişe devam ediyorsa bu önemli bir işarettir.
Orantısız yoğunluk
Endişenin büyüklüğü gerçek tehditle orantılı değilse ve kontrol etmek güçleşiyorsa.
Günlük işlevselliği bozma
İş hayatı, ilişkiler, uyku veya sosyal yaşam olumsuz etkileniyorsa.
Fiziksel belirtilerin eşlik etmesi
Süregelen çarpıntı, terleme veya nefes darlığı gibi bedensel tepkiler.
Bu sorular klinik bir tanı koymaz; ancak uzman desteği aramanın zamanı gelip gelmediğini değerlendirmenize yardımcı olabilir.
Son altı haftadır neredeyse her gün endişeli veya gergin hissediyor musunuz?
Bu endişeyi durdurmak veya kontrol etmek güçleşiyor mu?
Uyku düzeniniz bozuldu mu ya da sürekli yorgun mu hissediyorsunuz?
Bu durum iş hayatınıza, ilişkilerinize ya da sosyal aktivitelerinize yansıdı mı?
Çarpıntı, terleme veya nefes darlığı gibi fiziksel belirtiler yaşıyor musunuz?
3 veya daha fazlasına "evet" cevabı verdiyseniz, bir psikolojik değerlendirme faydalı olabilir.
Evet — uygun destekle anksiyete büyük ölçüde yönetilebilir, hatta tamamen geçebilir. Kanıta dayalı başlıca yaklaşımlar:
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
Anksiyeteyi besleyen düşünce kalıplarını ve kaçınma davranışlarını değiştirmeye odaklanır. Anksiyete tedavisinde en güçlü kanıt tabanına sahip yöntemdir.
EMDR
Özellikle geçmiş travmatik deneyimlerden beslenen anksiyete için etkili bir yöntemdir.
Mindfulness temelli yaklaşımlar
Şimdiki ana odaklanmayı öğreterek anksiyete döngüsünü kırar ve bedensel farkındalığı artırır.
Ne zaman yardım almalısınız?
Anksiyete belirtileri 6 haftadan uzun sürüyorsa, günlük işlevselliğinizi bozuyorsa veya kaçınma davranışları geliştirdiyseniz bir uzmanla görüşmeniz önerilir. Erken müdahale, tedavi sürecini kolaylaştırır.
Genetik yatkınlık, uzun süreli stres, travmatik deneyimler ve öğrenilmiş düşünce kalıpları kaygı bozukluğunun başlıca nedenleri arasındadır. Beynin tehdit algılama sisteminin (amigdala) aşırı aktif olması da fizyolojik bir rol oynar.
Kaygı bozukluğu, doğru tedaviyle büyük ölçüde kontrol altına alınabilir ve semptomlar belirgin şekilde azalabilir. Bilişsel Davranışçı Terapi ve gerektiğinde ilaç tedavisi en kanıta dayalı yaklaşımlar arasındadır.
Zaman zaman endişelenmek normaldir; ancak kontrol edilemeyen, her konuya yayılan ve altı aydan uzun süren endişe Yaygın Anksiyete Bozukluğu'na işaret edebilir. Günlük yaşamı sekteye uğratıyorsa profesyonel değerlendirme önerilir.
Evet. Çarpıntı, nefes darlığı, kas gerginliği, baş dönmesi, terleme ve mide sorunları kaygının sık görülen fiziksel belirtilerindendir. Bu nedenle önce tıbbi muayeneyle organik bir neden dışlanması önemlidir.